eredu molekurra.png


ZER IKASI BEHAR DUZUE?

  • Naturan dagoen materiaren oinarrizko osagaiak zeintzuk diren: atomoak

  • Atomoak elkartuta materia berria nola sortzen den molekulen bidez

HORRETARAKO:

  • Behatu eta sailkatu behar dituzu prozeso errezak
  • Galderak zure buruari egin eta erantzuna ematen saiatu
  • Teknologia erabili beharko duzue hori dena adierazteko eta informazioa bilatzeko.
  • Hainbat esperimentu egingo dituzue eta horiei dagokien prozesuaren fitxa



JARDUERAK


1. jarduera: ATOMOARI HURBILKETA
BEHARREZKOA DEN MATERIALA:
  • Elementuen Taula Periodikoa plastifikatuta (bat bikoteka)
  • Atomoaren egitura nagusia A3an fotokopiatuta
  • Protoi, elektroi eta neutroi-en fotokopiak (banaka)
  • DVD fundak edo sobreak protoi, neutroi eta elektroiak gordetzeko











AURKEZPEN HONEKIN ZUZEN DAITEKE JARDUERA, (azpian garatuta dagoena)





1.1. SARRERA

Ba al dakizue zer den materia? Eta zerez osatuta dagoen?

  • Paper bat hartu eta zati txikiagotan moztu, gero eta txikiago egin eta hausnarketa egin, zein izango litzateke azkeneko momentuan banatuezina den elementua? Iritsiko da momentu bat zeinetan zatitxoa papera izateari utziko dion, zerbait izanen da, partikula bat, baina ez papera. (papera egiteko elementu desberdinak nahasten dira)

ONDORIOA: zatitxo txikiezin hori da ATOMO bezala ezagutzen duguna
Gauza guztiak atomoz osatuak daude.
  • Kontzeptu hau ulertzeko, abezedarioarekin parekatzen ahal da, hau da, 28 hizkiekin hitzak egiten ditugu, horiekin esaldiak, ....


HIZKI >> HITZAK >> ESALDIAK >> TESTUAK>> 28 HIZKI edo letrekin mundua azaldu eta deskribatu dezakegu.
abecedario-grande.gif

Elementuen Taula Periodikoan dauden elementuekin munduko gauza guztiak osa daitezke, materia guztia

Taula_periodikoa_1.jpg



tabla_periódica.png
Zer esan nahi dute taula honetan agertzen diren letrak eta laburdurak? Elementu bakoitzaren izena eta larriz idatzita dagoen hizkia laburdura da.

Adibidez:
  • H : hidrogenoa izendatzeko laburdura
  • Li: Litioa izendatzeko laburdura

1.2. NOLAKOA OTE DA ATOMO BAT?


ATOMOA.png

Atomoak NUKLEOA deitzen den erdigune bat du eta honekiko zentrokideak diren zenbait GERUZA

Geruza bakoitza letra jakin batekin izendatu da.

Nukleoaren barruan 2 elementu daude: protoia (p+) eta neutroia (n)
Geruzatan: elektroiak (e-)

Atomo guztiek elektroi eta protoi kopuru bera dute

















atomo.JPG


1.3. ELEMENTUEN TAULA AZTERTZEN
(Binaka elementuen taula baten kopia aurrean izanik)

Zer ikusten dugu?

  1. koloreak: kolore desberdinak erabiltzen dira. Kolore bakoizak antzeko ezaugarriak dituzten elementuak biltzen ditu
  2. Laukitxo bakoitzan:

ELEMENTUA
EZKERREKO ZENBAKIA

elementuaren zenbakia
posizioaren arabera taulan
IZENA
IZENAREN LABURDURA
ESKUINEKO ZENBAKIA

Elektroi kopurua
eta banaketa geruzetan
ATOMOAREN IRUDIA
hidrogenoa.png
“1”

(1. elementua da)
Hidrogenoa
H
“1”
ATOMO_HIDROGENO.jpg
sodioa.png
"11"

(11. elementua da)
Sodioa
Na
“2, 8 eta 1”
atomo_sodio.png

TAULAREN EZKERREAN DAGOEN ZUTABEA: errenkada bakoitzeko elementuek dituzten geruzak adierazten du
  • Ea asmatzen duzuen zein elementuei dagozkien irudi hauek? Zer aztertu beharko duzue?


(ELEKTROIAK ZENBAT GERUZETAN BANATUTA DUTEN eta ZENBAT ELEKTROI GERUZA BAKOITZEAN. Hori jakin ondoren, taula periodikoaren laguntzarekin asmatu behar da bere izena)

ATOMO_HELIO 1.jpg
ATOMO_LITIO.jpg


ATOMO_BERILIO.jpg




tomo_del_fósforo.jpg




ATOMO HIERRO.jpg



OHARTU ZAITEZTE:
  • Geruza bakoitzak elektroi kopuru mugatua du, hau da, finkoa da. Betetzen denean hurrengora pasatzen dira. Lehenengo geruzan, adibidez, 2 elektroi baino ez dira sartzen. Bigarrenean, 8 gehienez. Hirugarrenenean, 18...
  • Nola doaz elementuak ordenatuta taulako lerroetan? Taulako elementuek banaka-banaka doaz gehitzen elektroi eta protoiak
  • Zer gertatzen ote da 18. zutabeko elementuekin? 18.zutabeko elementuak, gas nobleak bezala ezagutzen dira. Honek esan nahi du bere geruza guztiak beteak dituztela, hau da, orekan daudela esan daiteke. Taulako elementuen joera nobleak izatea da eta hori elektroiak galduz edo hartuz egiten dute

  • Bikoteka: elementuen taula peridikoaren elementu bat aukeratu behar duzue lehenengo 4 lerroetatik, hau da, 36. elementu arte. Elementu horren irudia Googlen bilatu eta elementuaren izena aipatu gabe, gorde behar duzue. Lortutako irudia ITALC programaren bitartez PDIn proiektatuko da eta gainerakoek asmatu beharko duzue zein den.

  • Konpasa erabiliz, ingurune arloko koadernoan irudi batzuk marraztuko dituzue eta saio honetan ikasitako idei nagusiak laburbilduko dituzue.




2. jarduera: MOLEKULAK SORTZEN

BEHARREZKOA DEN MATERIALA:
  • Elementuen Taula Periodikoa plastifikatuta (bat bikoteka)
  • Kolore desberdinetako Lego fitxekin irudikatutako elementuak
  • "Konposatu kimiko arruntak" izeneko fitxategia






SAIOA ZUZENTZEKO AURKEZPENA







2.1. MOLEKUAK OSATUZ "HITZAK" BEZALA

  • Berriz ere alfabetoaren adibidera itzuliko gara. Hizkiak elkartuz hitzak osatzen ditugu : U + R + A = URA
  • Atomoak elkartuz molekula desberdinak osatuko ditugu: 2hidrogeno + 1 oxigeno= H2O=URA
  • Bikoteka, gelan egongo diren Lego piezekin molekulak egiteari ekingo diogu, horretarako elemento bakoitzari kolore bat atxikiko diogu, oxigenoari gorria atxikituko diogu eta besteei beste kolore batzuk. Horiekin molekula batzuk eraikiko dituzue: H20, CO2, FeO ,H2SO4
  • Hauek izan daitezke erabiliko diren koloreak:

  • Adibidez:


elementuen koloreak.png


ura.jpg

amoniakoa.jpg
Zertan dira berdinak? Eta desberdinak?

Ikusi nolakoa den uraren molekula:

molécula-de-agua-en-el-fondo-blanco-22685826.jpg



















Eta hauxe, amoniakoarena:





molecula_de_amoniaco.jpg






Ondorioztatu behar dute, elementu desberdinak elkartuz konposatu desberdinak osatzen direla. Hizkiekin bezala antzekoak izan daitezke bainan ez berdinak.

Adibidez, UDA eta URA, antzekoak dira baina esanahia guztiz desberdina dute

Gauza bera H2O (ura) edo NH3 (amoniako). Biek Hidrogenoa daukate, baina desberdinak dira UDA eta URA bezala


  • Taldean "Konposatu kimiko arruntak" izeneko testua irakurriko da. Hausnarketa egin: Zeintzuk dira gehien agertzen diren elementuak? Atmosferan agertzen direnak eta beste geruzetan agertzen direnak berdinak al dira?
  • Testuan dagoen koadroan agertzen diren formula kimikoak marraztu eta margotuko dituzte koadernoan, elemento bakoitzerako esandako koloreak erabiliz.
  • Lego piezekin formula horietako molekulak osatuko dira.
  • Taula periodikoa errepasatu. Bertan agertzen diren elementuen ordena ulertu. Zer diren gas nobleak, eta beren atomoen egonkortasuna. Zergatik atomo guztiek gas nobleen antza izan nahi ote dute?






cooltext240450897276293.png

(molekulen erakarpen indarrak dira)

3. jarduera: GURE INGURUARI BEGIRA

Beharrezko materiala:
  • Ura
  • Ur-tantagailua
  • Material desberdinak: kreditu-txartela, zura, papera...
  • Txanponak

- 1. esperimentua:
  • Saio hauen hasiera euria egiten duen egun batekin egitea saiatuko gara, posible bada. Euri tantetan arreta jartzea eskatuko zaie, horretarako galdera batzuk egiten ahal zaizkie:
    • Ze nolako itxura du urak? Ura botako dugu material desberdinen gainean eta ikusiko dugu nola gelditzen den.
    • Tanta horiek dauden azalera edo superfizie mugitzen badugu, ¿Zer gertatzen da?


ur tanta superfizie desberdinetan.jpg


  • Orain, ura izanen dugu eta ur-tantagailu batekin ur tanta batzuk jarriko ditugu mahai gainean eta txartel bat jarriko dugu
  • Zer nabaritzen da? (itsasita dagoela/kostatzen dela goratzea) Zergatik gertatzen da hori?
  • Ur tantak banan banan botako ditugu pixkanaka, bata bestearen gainean, kontura daitezela handitzen doala baina itxura borobila mantenduz.
  • Txanpon batzuen gainean ur tantak botako ditugu, hori egiten duzun bitartean hau egin behar duzu:


Txanpona.png
txanpona1.jpg












    • Kontatu botatako ur tantak gainezka egin arte
    • Konturarazi urak hartzen ari den itxura (esfera baten itxura)
    • Konturatu urak ertzetatik ateratzen hasten den momentuan
    • Eta azkenik, gainezka egiten duen momentuan
    • Zergatik hartzen du borobil edo esfera itxura?
    • Erantzunak arbelean apuntatuko ditugu, banan banan egindako hipotesiak aztertzen joanen gara ikusteko egia diren ala ez. Eranzun posible batzuk hauek dira:

Egon daitezkeen HIPOTESI BATZUK
FROGATZEKO MODUA
Txanponak duen itxuragatik, borobila delako
Domino fitxa batekin egin ea berdin gertatzen den
Txanponak duen materialagatik, magnetismoa
Imanekin probatu ea ura erakartzen duen
Plastikozko txanpon bat jarri eta errepikatu
Uretan airea dagoelako
Gotero batekin airea sartu ura duen edalontzi batean
Dentsitatea
urgaineratu / hondora joan (frogak egin)
Elektrizitatea


Zer gertatzen da?

Molekula berdinek haien artean egiten duten indarrari KOHESIO-INDARRA esaten zaio
Berdinak diren bi edo molekula gehiagoren arteko erakarpen indarra da.
Molekulak bere artean elkarturik mantentzen dituen erakarpen indarra, hain zuzen ere.

Irudi horietan, ur molekulak elkarturik mantentzeko indarra egiten dute eta horregatik ur ttantak hartzen du forma borobila, lurretik zabaldu gabe.



  • Molekulek beren artean nola jokatzen duten ulertzeko, igo zaitezte, banan-banan mahai baten gainera. Helburua, mahai gainean ahalik eta lagun gehien egotea da.
  • Gainean mantendu ahal izateko zer egin duzue besoekin? Elkar hartu eta indarra barrurantz egin, ezta?

- 2. esperimentua

Ura duen edalontzi batean txanpon bat bota eta urik gabeko batean beste bat. Ura hustu eta txanpona hondoan itsasia geratuko da, nahiz eta buruz behera jarri edalontzia bertan mantenduko da. Utzi toki seguru batean, ez mugitzeko eta galdetu zergatik izanen ote den.

  • Hurrengo egunean, txanpona erori da?
  • Zergatik gertatu ote da? Kasualitatea izanen ote da? Nola jakin dezakegu? (espero den erantzuna: errepikatuz egindakoa) Berriro egiten da eta bide batez aprobetxatzen dugu adierazteko zientzialari batek egindako esperimentuak beti jaso behar direla moduren batekin, gero berdin-berdin errepikatu ahal izateko eta ikusteko ondorio bera lortzen den ala ez.
  • Berriro egin ondoren, ikusiko dute ura zeukan edalontzian gauza bera gertatzen dela. (Kontuz, erabiltzen den edalontziarekin hondoa erregularra izateko).
  • Galdetu zer gertatu den beste txanponarekin (lurrera erori da). Zergatik erori da? (grabitatearen indarrarengatik). Honetan insistitu egingo dugu kontura daitezen grabitatea ez dela ikusten, badakigu Lurran dagoen indar bat dela duen eraginengatik, neurtu, pisatu… egin dezakegu, baina ez da ikusten.

  • Egiten dugu esperimento berbera baina borragoma batekin. Hori egin baino lehen, egiten dugu kredito txartel batekin. ura bota eta nabaritu uretatik bereiztea zaila dela, berriz, borragoa urik gabe oso erreza dela..
  • Galdera egin: zergatik gertatzen ote da? borragoma edo txanpona askatzen dugunean behera erortzen da, zergatik? (erantzuna: seguraski grabitatea delako)
  • Momentua da esateko grabitatea Lurrrak egiten duen indarra dela, nahiz eta ez ikusi, badakigu bertan dagoela bere ondorioak ikusten ditugulako. Gainera kuantifikatzen ahal dugu: pisatu, neurtu, kontatu…Ereduak sortu behar ditugu ulertu ahal izateko.

  • Proiektuaren metologia nagusia galderen bidez ikusten ari direna uler dezaten erantzunak bilatzea da. Zalantzak utzi egun batetik bestera, haien beren erantzuna bila dezaten eta eredua eraiki dezaten. Ondoren eraikitako eredua frogatu behar da, horrela ez bada egiten, eredu berria sortu eta aldatu, berriro frogatu.

  • Dramatizazioa: batek borragoma bezala egiten du, beste bat mahaia bezala eta irakaslea ura da, engantxatzen gara besoa/ukondoa lotuz, indarrik egin gabe.
  • Beste haur bat saiatzen da borragoma askatzen eta askatzen lortzen du erresistentzia pixka batekin.

  • Ura kendu eta errepikatu, orain errezagoa dela garbi ikusten da.
  • Zer gertatzen ari da? Zer egiten du haurrak borragomatik tiratzen duenean? (INDARRA) Grabitatea bezala? (ez, desberdina da) Nola deitzen ahal diogu? (seguraski batu hitzaren sinonimoak izanen dira) ez bazaie bururatzen, esaten diegu: adhesio-indarra deitzen da

  • Ikusitakoa laburtu, konklusioak atera eta koadernoan dena jaso, marrazkiak eginda.


4. jarduera: ZUZEN IZENDATZEN DUGU (1)
Beharrezko materiala:
  • Ura
  • edalontziak
  • fitxak
  • balantza zehatza (balanza precisión)
  • Plastikozko txartela
  • Plastikozko azpila


- Esperimento 1:
  • Bi hatz (erpurua eta bihotza) urez betetako edalontzi batean sartu.
  • Ateratzerakoan, bi hatzak elkartu eta piskanaka bereizten ditugu, zer gertatzen da urarekin?
  • Bai behatzak, bai ura marrazten ditugu.
BEHATZAK ETA URA.jpg


- Esperimento 2:
Edalontzia - kreditu txartela - ura - fitxak- balantza - plastikozko azpilak
  • Errotulagaluekin txartela markatzen dugu erdian bi marka eginez. Horien bidez beti berdin kokatuko dugu txartela edalontzian oreka mantenduz.
  • Edalontzia plastikozko azpil batean kokatzen dugu.
  • Txartela edalontziaren ertzan kokatzen dugu eta kanpoaldean geratzen den zatian, fitxa bat jartzen dugu kontu handiz. Txartela bere horretan mantentzen dela ikusten dugu.
  • 2. fitxa bat kokatuko dugu kontu handiz, erortzen ez bada beste 3. bat kokatuko dugu, pisatzen ditugu eta pisua apuntaten dugu.


Ura gabe.png

- Esperimento 3:
  • Edalontzia urez betetzen dugu goraino. Berriro txartela marken laguntzaz kokatzen dugu, ura ukitzen duelarik. Zer gertatuko ote da orain txartela kanpoaldean kokatzen badugu? Zergatik?
  • Kokatzen dugu eta ikusten dugu ez dela erortzen, esandakoaren arabera argudiatu beharko da. Zenbat fitxa kokatuko dugu erori baino lehen?
  • Pixkanaka fitxak kokatzen joango gara eta esandako zenbakira ailegatzerakoan berriro galdetuko dugu
  • Kontuaraziko ditugu ikasleak nola dauden lotuta txartela eta ura: Zer ikusten duzue? Ze itxura du urak? (behatzekin bezala du…)
  • Egindakoa bilduko da hausnarketa egiteko, helburua da “indarra” eta “adhesio” (itsasgarritasun?) hitzak



Txanpona ura1.png



Txanpona ura2.png

  • Aurreko egunetan ikusitakoaren erlazioa bilatu
  • Nola jakin dezakegu zenbat den ura eta plastikoa lotzen dituen indarra? (fitxak pisatuz)
  • Koadernoan egindako guztia apuntutako dute, garrantzitsua da esperimentuak ongi sekuenziatzea eta marrazkiekin eta azalpen txikiekin laguntzea.

Adhesio edo itsasgarritasun indarraren kontzeptua sartu egin da:

Desberdinak diren molekulen arteko erakarpen indarra ADHESIO-INDARRA edo ITSASGARRITASUN-INDARRA deitzen da

Molekulak, ondoan dituzten beste molekulekiko duten erakarpen indarra da. Honek egiten du, adibidez, ur ttanta bat kristalean itsasita geratzea.

Belarra.png
Belarra.png


ONDORIOA:
Molekulak beren artean elkarturik mantentzeko joera dute baina baita ondoan duten beste gorputz edo molekulen artean ere.

Neur dezakegu indar hau? Nola?

  • Beste esperimentu baten bidez neur dezakegu, hauxe behar duzue: CD bat, ura, dinamometro bat
  • Ba al dakizue zer den dinamometroa? Indarra neurtzeko erabiltzen den gailua. Newton da indarra neurtzeko erabiltzen den unitatea, masa neurtzeko Kg erabiltzen dugun bezala. Gutxi gorabehera:
1 newton = 100g
  • Egin ezazue irudian ikusten dena:
itsasgarritasun indarra neurtzen.jpg
Zenbateko indarra egiten du urak?



5. jarduera: ADHESIO INDARRA MATERIAL DESBERDINEKIN. Hidrofilia eta hidrofobia

- Esperimentu 1:

Beharrezko materiala:
  • Kartulina zatiak, plastikoa, papera, zura, metala…
  • Ura
  • Ur-tantagailua

Helburuak:
  • Uraren adhesio-indarra handiago edo txikiagoa dela ulertu, materialaren arabera.
  • Kontzeptu berriak ulertu: Hidrofilia/hidrofobia

Materialak talde txikietan banatzen dira:
  • Material bakoitzaren gainean 3 tanta bota eta ikusi zer gertatzen den.
  • Berditasunak eta desberdintasunak aipatu (ur tantak elkarrekin mantentzen dira batzuetan, beste batzuetan bereizten dira, xurgatzen dira…)
  • Zer gertatu ote da? Ura berbera bada zergatik ez da berdin gertatzen material guztietan?
  • Beraz, zertan desberdintzen dira material hauek? (molekulen konposizioan)
  • Eskuan jartzen dugu ur tanta bat eta eskua mugitzen dugu astiro. Begiratzen dugu zer gertatzen den (larruazalaren arabera denbora gehiago edo gutxiago mantenduko da).
  • Erabili dituzuen materialak honen arabera sailka dezakezue:

Hidrofilo: hydros, “ura”, eta philia, “laguntasuna”Hidrofobiko: hydros, “ura” eta fobos, “beldur”